Türkiye Ekonomisinin Son 17 Yılı

AKP, 17 yıldır tek başına iktidarda bulunuyor. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde hiçbir siyasal parti bu kadar uzun süre iktidarda tek başına kalamadı. Öteden beri yaygın olan bir inanç vardır: “Tek başına iktidar istikrar demektir ve dolayısıyla ekonominin de istikrarlı olmasını sağlar.” Bu inancın doğru olup olmadığını test etmek için elimizde yeterince uzun bir süre iktidar süresi ve yeterince veri var. Şimdi bu verileri kullanarak 2002 – 2018 arası dönemi, 1985 – 2001 arası dönemle karşılaştırarak değerlendirmeye çalışalım.

Kaynaklar ve Yöntem Hakkında Açıklama

Verilere dayalı değerlendirmelere girişmeden önce kullandığımız veriler ve yöntem hakkında kısa bir açıklama yapalım.

Bu yazıda kullanılan bütün veriler (son tablo hariç) devletin (TÜİK, Hazine ve Maliye Bakanlığı, TCMB ve Özelleştirme İdaresi) yayınladığı resmi veriler kullanılarak oluşturulmuştur. Son tablo (küresel sistemdeki yerimiz) ise IMF sitesindeki veriler (IMF, World Economic Outlook Database, October 2019) esas alınarak düzenlenmiştir.

Dönem karşılaştırmaları yaparken AKP’nin iktidarda olduğu 17 yıllık süreyi (2003 – 2019) esas aldık. Öyle olunca önceki dönemi de 1985 – 2001 yılları olarak aldık. 2002 yılına her iki dönemde (ilki için karşılaştırmanın son yılı, ikincisi için karşılaştırmanın ilk yılı olarak yer verdik. 2019 yılı verileri gerçekleşme tahminleridir.

Gayrısafi Yurtiçi Hasıla (GSYH) ve Kişi Başına Gelir Nereden Nereye Geldi?

Bu karşılaştırmalara ilk olarak GSYH açısından bakalım. GSYH’nin reel değerlerine en yakın büyüklüklere bakabilmek için değerleri Dolar cinsinden incelememiz gerekir.

Yıllar

GSYH (USD)

Yıllar

GSYH (USD)

1985

69

2002

238

1986

75

2003

312

1987

86

2004

404

1988

91

2005

499

1989

108

2006

548

1990

152

2007

677

1991

152

2008

663

1992

160

2009

645

1993

182

2010

748

1994

131

2011

730

1995

172

2012

877

1996

185

2013

951

1997

191

2014

934

1998

271

2015

855

1999

248

2016

861

2000

265

2017

851

2001

197

2018

789

2002

238

2019

749

Artış (Kat)

3,4

3,1

GSYH’ye yıllar itibariyle Dolar cinsinden baktığımızda 1985 yılında 69 milyar Dolar olan GSYH’nin 2019 yılında 749 milyar Dolar olduğunu görüyoruz. AKP döneminde Dolar cinsinden GSYH’de 3,1 kat artış olmuş. Bunun ne denli bir başarı olduğunu anlamak için bir önceki 17 yılda neler olduğuna bakmamız gerekir. 1985 – 2001 arasındaki artış 3,4 kat olmuş. Bu açıdan bakıldığında AKP’nin iktidarda olduğu dönemde önceki 17 yıla göre başarılı olmadığı görülüyor.

Konuya bu bağlamda bir de kişi başına gelir düzeyinde bakalım.

Yıllar

Kişi Başına Gelir (USD)

Yıllar

Kişi Başına Gelir (USD)

1985

1.330

2002

3.581

1986

1.463

2003

4.968

1987

1.636

2004

5.961

1988

1.685

2005

7.304

1989

1.959

2006

7.906

1990

2.682

2007

9.656

1991

2.621

2008

10.931

1992

2.708

2009

8.980

1993

3.004

2010

10.560

1994

2.184

2011

11.205

1995

2.759

2012

11.588

1996

2.928

2013

12.480

1997

3.079

2014

12.112

1998

4.442

2015

11.019

1999

4.003

2016

10.883

2000

4.229

2017

10.616

2001

3.084

2018

9.693

2002

3.581

2019

9.093

Artış(Kat)

2,7

2,5

Kişi başına gelir konusu da GSYH ile aynı durumda. Burada da tek başına iktidar olmanın herhangi bir üstünlüğünün olmadığını, tam tersine önceki döneme göre bir geri gidişin söz konusu olduğunu görebiliyoruz.

Büyüme Niçin GSYH ve Kişi Başına Gelire Tam Olarak Yansımadı?

İşin ilginç yanı AKP iktidarı süresinde büyüme ortalamasının gerek GSYH gerekse kişi başına gelirden daha başarılı görünmesidir.

Yıllar

Büyüme

Yıllar

Büyüme

1985

4,2

2002

6,4

1986

7,0

2003

5,9

1987

9,5

2004

9,4

1988

2,1

2005

8,9

1989

0,3

2006

7,3

1990

9,3

2007

5,0

1991

0,9

2008

0,9

1992

6,0

2009

-4,8

1993

8,0

2010

8,9

1994

-5,5

2011

10,7

1995

7,2

2012

4,7

1996

7,0

2013

8,9

1997

7,5

2014

5,0

1998

3,1

2015

5,9

1999

-3,4

2016

3,2

2000

6,6

2017

7,4

2001

-6,0

2018

2,9

2002

6,4

2019

0,5

Ortalama

3,9

5,4

Normal koşullarda büyümedeki bu pozitif farklılığın GSYH ve kişi başına gelire yansıması gerekirdi. Ne var ki TL’nin AKP iktidarı döneminde, özellikle son birkaç yılda, karşılaştığı hızlı değer kaybı, TL ile hesaplanan GSYH’ye göre bulunan büyüme oranının Dolarla verilen GSYH ve kişi başına gelire yansımadığı görülüyor.

İşsizlik Yükseldi

AKP iktidarının en önemli başarısızlığı işsizlik sorununu çözememiş, tam tersine büyütmüş olmasında yatıyor.

Yıllar

İşsizlik

Yıllar

İşsizlik

1985

7,9

2002

10,3

1986

8,0

2003

10,1

1987

8,1

2004

10,8

1988

8,4

2005

10,6

1989

8,6

2006

10,2

1990

8,0

2007

10,3

1991

8,2

2008

11,0

1992

8,5

2009

14,0

1993

8,9

2010

11,9

1994

8,6

2011

9,8

1995

7,6

2012

9,2

1996

6,6

2013

9,7

1997

6,8

2014

9,9

1998

6,9

2015

10,3

1999

7,7

2016

10,9

2000

6,5

2017

10,9

2001

8,4

2018

12,3

2002

10,3

2019

13,5

Ortalama

8,0

10,9

Tablonun gösterdiği gibi önceki 17 yılda yüzde 8 olan ortalama işsizlik oranı AKP iktidarı döneminde yüzde 10,9’a yükselmiştir. Son iki yılda işsizlik oranının yükselme eğiliminde olması da ayrı bir sıkıntı konusudur. Burada bir noktaya değinmekte yarar vardır. İşsizlik hesaplama yöntemi 2014’de değişmiş ve son 3 ayda işsiz olup da başvuruda bulunanlar yerine son bir ayda işsiz olup da başvuruda bulunanlar işsiz sayılmaya başlanmıştır. Bu düzenlemenin işsiz sayısının azalmasına yol açtığı açıktır. O nedenle AKP dönemindeki artış oranı eski yöntemle daha yüksek oranlara denk gelmektedir.

Enflasyon Geriledi

Yıllar

TÜFE

Yıllar

TÜFE

1985

44,2

2002

29,8

1986

30,7

2003

18,4

1987

55,0

2004

9,3

1988

77,1

2005

7,7

1989

64,3

2006

9,6

1990

60,4

2007

8,4

1991

71,1

2008

10,1

1992

66,0

2009

6,8

1993

71,0

2010

6,4

1994

125,5

2011

10,5

1995

76,1

2012

6,2

1996

79,8

2013

7,4

1997

99,1

2014

8,2

1998

69,7

2015

8,8

1999

68,8

2016

8,5

2000

39,0

2017

11,9

2001

68,5

2018

20,3

2002

29,8

2019

11,5

Ortalama

66,5

11,1

AKP iktidarının en önemli başarılarından birisi enflasyon oranındaki ciddi düşüştür. Önceki 17 yılda yüzde 66,5 olan enflasyon ortalaması yüzde 11,1’e düşmüştür. Yüzde 11,1 dünya ortalamalarına göre oldukça yüksek bir oran olsa da önceki döneme göre büyük bir düşüşü ifade etmektedir.

Bütçe Dengesi Yeniden Bozulma Eğilimine Girdi

Yıllar

Bütçe Dengesi / GSYH (%)

Yıllar

Bütçe Dengesi / GSYH (%)

1985

-2,2

2002

-11,2

1986

-2,7

2003

-8,6

1987

-3,5

2004

-5,0

1988

-3,0

2005

-1,0

1989

-3,3

2006

-0,6

1990

-3,3

2007

-1,8

1991

-5,3

2008

-1,8

1992

-4,3

2009

-5,3

1993

-6,7

2010

-3,6

1994

-3,9

2011

-1,3

1995

-4,0

2012

-1,9

1996

-8,3

2013

-1,0

1997

-7,6

2014

-1,1

1998

-5,1

2015

-1,0

1999

-12,7

2016

-1,1

2000

-7,7

2017

-1,5

2001

-11,6

2018

-1,9

2002

-11,2

2019

-2,9

Ortalama

-5,9

-2,9

AKP iktidarının ekonomi alanındaki bir başka başarısı bütçe açıklarını ciddi oranda düşürmüş olmasıdır. Önceki 17 yılda ortalama olarak yılda yüzde 5,9 açık veren bütçe, AKP iktidarı döneminde yılda ortalama yüzde 2,9 oranında açık vermiştir. Son 8 yıla baktığımızda bütçe açıkları yüzde 2’nin altında seyretmiş, 2019’da yeniden 3’e yaklaşmıştır.

AKP’nin bütçe yönetimine getirdiği en önemli yenilik bir seferlik gelirleri harekete geçirmiş olmasıdır. Bedelli askerlik, imar affı, varlık barışı gibi bir sefere özgü gelirlerle bütçeye destek veren iktidar, açıkları bu yolla düşürmeyi başarmıştır. 2019 yılında bir seferlik gelir Merkez Bankası’nın yedek akçesinin (tutarı 46 milyar TL’dir) bütçeye aktarılmasıyla ortaya çıkmıştır. Önümüzdeki yıllarda bu bir seferlik gelirlerin nasıl sürdürüleceği tartışma konusudur.

Cari Denge Sağlıksız

Yıllar

Cari Denge / GSYH (%)

Yıllar

Cari Denge / GSYH (%)

1985

-1,1

2002

-0,3

1986

-1,4

2003

-2,5

1987

-0,7

2004

-3,7

1988

1,3

2005

-4,6

1989

0,7

2006

-6,1

1990

-1,3

2007

-5,9

1991

0,0

2008

-5,7

1992

-0,5

2009

-2,2

1993

-3,2

2010

-6,2

1994

0,3

2011

-9,7

1995

-2,4

2012

-6,1

1996

-1,0

2013

-6,8

1997

-1,0

2014

-5,0

1998

0,8

2015

-3,8

1999

-0,4

2016

-3,8

2000

-3,7

2017

-5,5

2001

1,9

2018

-3,5

2002

-0,3

2019

1,0

Ortalama

-0,7

-4,5

AKP iktidarı dönemindeki en büyük başarısızlıklardan birisi cari açığın hızla büyümüş olmasıdır. Önceki 17 yılda sadece yüzde 0,7 (binde 7) yıllık ortalama cari açık vermiş olan Türkiye, AKP iktidarının 17 yıllık döneminde yüzde 4,8 oranında açık vermiş bulunuyor. Bu açık artışı bu dönemdeki büyümenin de temelini oluşturmuştur.

2001 krizi öncesinde bütçe açıklarıyla büyüyen Türkiye, AKP iktidar sırasında bütçe açıklarını düşürüp cari açığı artırarak büyümeyi tercih etmiş, bunun sonucu olarak da dış borç stoku hızla artmıştır.

Dış Borçlarda Ciddi Artış Ortaya Çıktı

Yıllar

Dış Borç (Milyar USD)

Yıllar

Dış Borç (Milyar USD)

1985

25,5

2002

129,6

1986

32,1

2003

144,1

1987

40,4

2004

161,0

1988

40,7

2005

170,0

1989

43,9

2006

207,7

1990

49,0

2007

249,5

1991

52,4

2008

280,4

1992

58,6

2009

268,4

1993

70,5

2010

292,0

1994

68,7

2011

304,0

1995

76,0

2012

339,0

1996

79,3

2013

392,3

1997

84,4

2014

405,1

1998

96,4

2015

399,4

1999

103,1

2016

408,2

2000

118,6

2017

453,3

2001

113,6

2018

446,0

2002

129,6

2019

445,0

Özelleştirme Hariç

52,6

Artış (Kat)

2,1

3,4

Dış borç stokunu karşılaştırmaya alırken özelleştirme gelirlerini de hesaba katmamız gerekiyor. Çünkü özelleştirmelerle elde edilen gelirler o miktarda dış borçlanmayı azaltıcı etki yapmıştır. AKP iktidarı döneminde 61 milyar Dolarlık özelleştirme yapılmış, önceki dönemlerde yapılanlar satılmış ve geliri alınıp kullanılmıştır. Bu durumda bu tutarı önceki dönemin dış borç stokundan düşmemiz gerekir. Bunu yaptığımızda önceki dönemde dış borç stoku artışı 2,1 kat iken AKP iktidarı döneminde bu artış 3,4 kat olarak karşımıza çıkmaktadır.

Küresel Sistemde 17’nci Sıradaki Yerimizi Yitirdik

TÜRKİYE

1990

2000

2005

2010

2018

GSYH (Milyar USD)

207

273

501

772

771

Küresel Sıralamada Yeri

19

20

17

17

19

Kişi Başına Gelir (USD)

3.736

4.219

7.278

10.476

9.405

Küresel Sıralamada Yeri

49

64

60

62

72

Tabloya göre 2001 krizi sonrası toparlanmaya başlayan Türkiye, uygulanan IMF programı ve yoğun doğrudan yabancı sermaye girişi sonucu toparlanmış ve sıralamada 17’nci sıraya yükselmiştir. Bu sırayı bir süre koruyan Türkiye, son yıllarda yaşadığı ivme kaybıyla geriye düşmeye başlamıştır. 2018 yılında 19’uncu sıraya gerileyen Türkiye’nin 2019 yılında 20’nci sıraya düşeceği tahmin edilmektedir.

Sonuç

AKP’nin tek başına iktidarda olduğu 17 yılı önceki 17 yılla 8 temel gösterge aracılığıyla ve bir de dünyada GSYH ve kişi başına gelir sırası açısından karşılaştırdık. Bu karşılaştırmada enflasyon ve bütçe göstergeleri dışındaki 6 göstergede AKP iktidarının 17 yıllık döneminde elde edilen sonuçların önceki 17 yılda elde edilen sonuçlara göre oldukça geride kaldığını ve Türkiye’nin dünyadaki yerini yitirdiğini saptadık. 2 kriz ve bir deprem olmasına karşılık AKP döneminde 1 kriz olması, AKP’nin bu dönemde 61 milyar Dolar özelleştirme geliri elde ettiği, AKP iktidarı sırasında Türkiye’ye o döneme kadar giren doğrudan yabancı sermaye tutarının kat kat üzerinde sermaye girdiği de dikkate alınırsa hemen hemen hiçbir ilerleme olmadığı hatta bazı alanlarda gerilemeler olduğu ortaya çıkıyor.

Bu incelememiz boyunca “tek başına iktidar istikrar demektir ve dolayısıyla ekonominin de istikrarlı olmasını sağlar” şeklindeki yaygın inancın doğru olup olmadığını test ettik ve ele aldığımız göstergeler ve varılan sonuçlar bize bu inancın doğru olmadığını göstermiş oldu.

Not:

Yazı blog/sitemde yayınladıktan sonra büyük ilgi çekti. Yazıda vardığım sonuçlarla ilgili olarak gerek blogda yapılan yorumlar gerekse twitter üzerinden yapılan yorumlarda övgü ve eleştirilerin yanı sıra bazı soru ve öneriler de geldi. Övgülere, eleştirilere, soru ve önerilere teşekkür ederim. Soru ve önerilerden önemli bulduğum, yazı hazırlığı sırasında da kendi kendime tartıştığım bazı konuları aşağıda açıklıyorum.

İlk soru (öneri) GSYH ve kişi başına geliri Dolar üzerinden ortaya koyarken ABD’deki enflasyonu hesaba katmanın karşılaştırma açısından daha doğru sonuçlar vereceği şeklindeydi. Bu konuda Prof. Dr. Asaf Savaş Akat sözde kalmayıp hesaplamış. Asaf hocanın hesabına göre Amerikan enflasyonuna göre Dolar düzeltmesi yaparsak ilk 17 yılın GSYH artışı 2,1 kat, ikinci 17 yılın (AKP dönemi) GSYH artışı 2,2 kat artış gösteriyor. Aynı hesabı kişi başına gelire uygularsak ilk 17 yılın kişi başına gelir artışı 1,6 kat, ikinci 17 yılın (AKP dönemi) kişi başına gelir artışı 1,8 kat artış gösteriyor. Hesabı böyle ortaya koyunca ikinci 17 yıllık dönem ilkine göre az da olsa başarılı çıkıyor. Zafer Yükseler, GSYH büyümesi için düzeltilmiş seriyi gönderdi ve büyüme tablosunu ona göre düzenledim. Asaf Savaş Akat ve Zafer Yükseler’e katkıları için teşekkür ederim.

İkinci soru karşılaştırmalarda niçin satın alma gücü paritesine göre hesaplanan GSYH ve kişi başına gelirin alınmadığı yolundaydı. Bunun iki nedeni var: İlki satın alma gücü paritesi enflasyondan çok etkileniyor ve adeta enflasyondaki düşüşle ekonomi büyümüş gibi görünüyor. O nedenle satın alma gücü paritesine dayalı hesaplamaları pek kullanmıyorum. Uluslararası karşılaştırmalarda da ağırlık cari fiyatlarla Dolar üzerinden hesaplanan GSYH ve kişi başına gelire veriliyor.

Üçüncü soru/eleştiri ikinci 17 yıllık dönemde Darbe girişimi ve bazı başka etkiler de olduğu, bunların niçin dikkate alınmadığı şeklindeydi. AKP döneminde 1 kriz ifadesi darbe girişimini ifade ediyor. Burada iki mesele var: (1) Bu tür etkileri nasıl bir yöntemle arındırabileceğimiz konusunda bir dayanak yok. (2) İkinci dönemde olanların karşılığı ilk dönemde de bolca var. Mesela orada da sıralamadığımız Türkiye’yi etkilemiş bir dış kriz var (1997 – 98 Asya – Rusya krizi.) Ayrıca ilk 17 yılın ikinci yarısından itibaren ortaya çıkmış sık hükümet değişiklikleri var. Devalüasyonlar var v.s. Ben bütün bunların karşılıklı olarak birbirini götürdüğünü varsayıyorum. Ve sanırım varsayımım da doğru.

Yorum yapabilmek için üye girişi yapmanız gerekmektedir.

Üye değilseniz hemen üye olun veya giriş yapın.

banner17

banner16